Skip to content

De AS nr 168: Voedsel

14/02/2010

Voedsel Redactioneel

Volgens de VN-voedselorganisatie FAO zal de wereldwijde voedselproductie met ongeveer zeventig procent moeten toenemen tegen 2050 om de negen miljard mensen te voeden die dan volgens verwachting de aarde zullen bevolken. Mede door het urgente probleem van de dreigende opwarming van de aarde en klimaatverandering, zijn in de toekomst steeds grotere moeilijkheden te verwachten op het terrein van de wereldwijde voedselvoorziening. Hoe gaan wij ervoor zorgen dat er over enkele decennia nog altijd genoeg voedsel van voldoende kwaliteit geproduceerd zal worden?

Wanneer men met een maatschappijkritisch oog naar deze situatie kijkt, zal men ontdekken dat het essentiële dilemma niet alleen ligt bij het opvoeren van de voedselproductie, maar vooral ook bij de verdeling van het nu en in de toekomst beschikbare voedsel. Volgens de FAO leidt op dit moment naar schatting ongeveer een miljard mensen honger, terwijl bijna twee miljard mensen op deze aarde structureel te kampen hebben met een of andere vorm van overgewicht.

Het is opmerkelijk dat terwijl in het Zuiden de meest kwetsbare groepen dagelijks te maken hebben met ernstige voedseltekorten en honger, in het Noorden een steeds grotere groep personen stelselmatig bezig is zich te overeten en daarmee de eigen gezondheid in gevaar te brengen. Een hiermee samenhangend onderwerp heeft betrekking op de kwaliteit van de dagelijkse maaltijden die mensen tot zich nemen. In de ontwikkelingslanden wordt een aanzienlijk deel van de voeding geleverd door één bepaald voedingsgewas, zoals rijst, tarwe of maïs. Dit kan leiden tot ongezonde en onvolwaardige voeding die op den duur een vermindering van de lichamelijke weerstand en verschillende gebreksziekten tot gevolg heeft.

In de (zogenaamd) ontwikkelde landen leidt de groeiende overconsumptie van in het bijzonder verzadigde vetten en suikers tot moderne welvaartsziekten als hart- en vaatziekten en suikerziekte. Wie ooit de documentaire film Super Size Me van de Amerikaanse regisseur Morgan Spurlock uit 2004 heeft gezien zal begrijpen hoe deze moderne welvaartsziekten ontstaan. Wie gedurende dertig dagen alleen fastfood maaltijden gebruikt, loopt ernstige en reële gezondheidsrisicio’s. Na het zien van deze onthullende film zullen veel mensen zich realiseren dat verantwoord en matig eten en drinken noodzakelijke voorwaarden vormen voor een gezond en lang leven.

In dit AS-nummer over voedsel en voeding wordt geprobeerd om meer verheldering te verschaffen over de voedselproblematiek. Er komen vele verschillende onderwerpen in deze uitgave aan de orde, die vaak op een ingewikkelde wijze aan elkaar gerelateerd zijn.

Redenerend vanuit een algemeen-libertaire visie zal de aandacht onder meer uitgaan naar het vraagstuk van de tekortkomingen van het huidige kapitalistische systeem van voedselproductie. Het is het stelsel dat is gebaseerd op privé-eigendom van de grond, waarbinnen grootschalige ondernemingen steeds meer macht hebben gekregen over zowel boeren als consumenten. Dit werpt onmiddellijk de vraag op hoe de voedselvoorziening er in de toekomst uit zou kunnen gaan zien. Welke grote materiële belangen spelen een belangrijke rol en wat is de macht van deze grote privé-bedrijven (‘Voedselimperia’ zoals bijvoorbeeld Unilever, Danone en grote supermarktketens als Albert Heijn in Nederland en Tesco in Groot-Brittannië) bij onze voedselvoorziening?

Maar ook is er in dit nummer volop aandacht voor de desastreuze milieueffecten van de huidige kapitalistisch-industriële voedselvoorziening. Wat zijn de gevolgen van ons hedendaagse productiestelsel voor milieu en klimaat? In hoeverre is bijvoorbeeld de huidige westerse focus op het constant doen doorgroeien van de productie van vlees- en melkproducten efficiënt?

Het is inmiddels steeds duidelijker geworden dat veel meer mensen op deze aarde op een doelmatige manier gevoed kunnen worden, indien de inname van vlees- en melkproducten drastisch wordt be­­perkt. Het is algemeen bekend dat het zich hoofdzakelijk voeden met onder meer granen, bonen en noten veel minder beslag legt op de hulpbronnen van de aarde. Het zich voeden met deze plantaardige producten leidt tot een veel hogere voedselefficiency en blijkt bovendien doorgaans positieve gevolgen te hebben voor de algemene gezondheidssituatie van mensen. Het zal geen verwondering wekken dat in dit nummer naast de voedselproductie ook de nodige aandacht wordt besteed aan aspecten van voeding en gezondheid.

Een van de onderwerpen die uitgebreider aan de orde zal komen is de complexe relatie tussen sociale ongelijkheid, levensstijl, voedingsgewoonten en gezondheid. In een samenleving waarin grote sociale en economische verschillen blijven voortbestaan, ziet men de lange termijn consequenties hiervan op tal van gebieden terug. Een hogere opleiding en materiële welstand geven volgens langlopende research aanleiding tot andere, veelal (maar niet altijd…) meer verantwoorde en verstandige voedingsgewoonten en levensstijlen. Waar grote sociale ongelijkheden bestaan ziet men in de maatschappij vaak opvallend grote verschillen in de algemene gezondheidstoestand en de levensverwachtingen.

Maar wat zijn dan volgens de meest recente wetenschappelijke inzichten feitelijk meer verantwoorde voedingspatronen? Is het inderdaad veel verstandiger om minder vlees, minder melkproducten, en meer vis en/of plantaardig voedsel te eten? En is het raadzaam om als individu en samenleving op systematische wijze – de tot op heden vaak wel duurdere – producten uit de biologische voedselsector te gaan gebruiken, dus zonder de toepassing van chemische bestrijdingsmiddelen? Maar ook andere kwesties zullen in het navolgende besproken worden. Hoe kan in beginsel de productiviteit van de landbouw, veeteelt en tuinbouw verder worden opgevoerd? Zijn er bijvoorbeeld effectieve oplossingen te bedenken voor het probleem van de hoge verliezen bij de opslag en transport van bederfelijke producten? Zal het noodzakelijk zijn om zich in de toekomstige jaren meer te richten op lokale en regionale voedselproductie en -consumptie? Men kan zich afvragen of wel kan worden volgehouden dat de Nederlandse burger rond de kerst onder andere gevulde avocado’s uit Israel als voorafje eet, rundvlees uit Argentinië met aardappels uit Malta en sperziebonen uit Egypte als hoofdgerecht, en tenslotte aardbeien uit Spanje, voorzien van ‘clotted’ cream (dubbelvette slagroom) uit Devonshire? Sommigen zullen wellicht trek krijgen in al dit calorierijke lekkers (of aan een vleesloos alternatief uiteraard) zo aan het einde van het jaar 2009, maar wat zijn de milieugevolgen van dat continue transport van voedsel van het ene naar het andere land, of zelfs van het ene naar het andere continent? Wat zijn op den duur de gevolgen voor onze ‘ecologische voetafdruk’ (dit is een maat voor ons gebruik van natuurlijke hulpbronnen) en het bedreigde klimaat van de wereld?

Daarom worden in dit nummer meerdere alternatieve oplossingen belicht, zoals de sociaal rechtvaardige, en ecologisch en ethisch verantwoorde ‘wereld­maaltijd.’ Wie zich met het onderwerp voedsel en voeding bezighoudt, loopt onvermijdelijk ook aan tegen onderwerpen als het hoopvolle idealisme van enthousiaste mensen die ooit een biologische winkel zijn begonnen. Dit aspect verschaft een inkijk in de motieven, problemen en positieve ontwikkelingen die in onze tijd te melden zijn. Hetzelfde geldt voor de historische achtergronden en de meerwaarde van de voedselency­clo­pedie die op het internet te vinden is. Daarnaast wordt stilgestaan bij de wetenswaardigheden van de mobiele keuken van de in (anarchistische) actiekringen welbekende organisatie Rampenplan. Ook is er aandacht voor meer specifieke ontwikkelingen, zoals de ernstige problemen in de bijen- en honingsector aan de ene kant, en de opkomst van nieuwe fenomenen in onder andere Engeland en Nederland van principieel milieuvriendelijke ‘transition towns’ aan de andere kant (zie de boekbesprekingen).

De lezer die vooral is geïnteresseerd in documentaire films over voedsel en voeding wordt eveneens ruim bediend. Met deze korte beschrijving van wat de lezer in dit nummer kan verwachten zijn overigens niet alle onderwerpen die aan de orde zullen komen genoemd. Wij hebben ook zeker niet de illusie dat in dit themanummer alle relevante dimensies en facetten van het zeer brede onderwerp besproken en verhelderd kunnen worden. Maar wel vertrouwen wij erop dat de lezer wordt voorzien van de nodige ’food for thought’ voor de weldadige leesperiode rond de kerst en de jaarwisseling.

Wij verwachten dat wie dit nummer heeft gelezen (nog) kritischer zal staan tegenover de grootschalige, industriële, hoogtechnologische, primair op winst gerichte, kapitalistische voedselvoorziening. Maar het hoopgevende is dat er in theorie en praktijk wel degelijk levensvatbare, doelmatige, milieu- en klimaatvriendelijke alternatieven blijken te bestaan, die in de toekomst kunnen zorgen voor voldoende én gezond, ‘volwaardig’ voedsel voor iedereen op deze wereld. Wij wensen de lezer als vanouds veel studeergenoegen en een smakelijke leesmaaltijd.

(Rymke Wiersma & Marius de Geus)

Reacties zijn gesloten.

%d bloggers op de volgende wijze: