Skip to content

De AS 169-170: Zeventiende Jaarboek Anarchisme

12/06/2010

De veelzijdige, voortdurende crisis

Deze AS is voor een groot gedeel gewijd aan de verschillende uitingen van de huidige financieel-economische crisis. In het algemeen duidt het begrip crisis op een onoverzichtelijke, onstabiele en gevaarlijke situatie. Het begrip kan van toepassing zijn op bijvoorbeeld individuen, collectiviteiten, de politiek, economie, maatschappij, en natuur en milieu. Het wijst op onverwachte ontwikkelingen die moeilijk in de hand te houden zijn, en die zorgen voor onrust, destabiliteit en in veel gevallen ook angst. Burgers voelen zich veelal onzeker door een crisis die hen individueel raakt of die de economie of samenleving treft. Dit kan leiden tot verwarring, het verlies van zekerheid en perspectief, en tot gevoelens van machteloosheid.

Een crisis duidt op een noodsituatie. Er is sprake van ‘alle handen aan dek’ en de noodzaak om snel en doeltreffend te handelen, ten einde onevenredige schade te vermijden en te redden wat er op dat moment te redden valt. Zelf denk ik bij het begrip crisis in eerste instantie aan het economische werk van Karl Marx in Das Kapital (1867), maar vooral ook aan de libertair-ecoloog Murray Bookchin. In verschillende boeken (o.a. The Ecology of Freedom (1982), The Modern Crisis (1986), The Rise of Urbanization and the Decline of Citizenship (1987), en Remaking Society (1989)) geeft Bookchin een messcherpe analyse van de zijnsinziens voortdurende culturele, sociale, politieke en ook ecologische crisis waarin de moderne kapitalistische maatschappij zich bevindt.

Zich sterk baserend op de analyses van Marx, schildert hij de historische opkomst van kapitalistische verhoudingen en de warenproductie voor een concurrerende markt. In pre-kapitalistische maatschappijen kon onderlinge samenwerking nog opbloeien, werd niet alles beheerst door winststreven, en stond economische groei niet voorop. Met de introductie van het kapitalistische systeem veranderde dit echter ingrijpend: concurrentie, accumulatie en economische groei waren de nieuwe wachtwoorden geworden.. De vrije markt dicteerde voortaan de regel ‘grow or die’. Het bedrijf dat zijn kapitaal niet uitbreidt en zijn concurrent niet opeet, wordt zelf opgegeten.

Volgens Bookchin wordt de maatschappij vanaf het begin van de negentiende eeuw stelselmatig beheerst door ‘productie omwille van de productie’. Sindsdien is de natuurlijke wereld gereduceerd tot een natuurlijke hulpbron die vrij geëxploiteerd mag worden. Het gevolg is een structureel onvrije, sociaal onrechtvaardige, anti-ecologische samenleving die in een toestand van ‘permanente crisis’ verkeert. Het kapitalistische systeem berooft mensen van hun vrijheid en zorgt voor massale uitbuiting en afwenteling van kosten. Dit systeem vernietigt waardevolle traditionele levensvormen en pleegt roofbouw op de natuur. Het reduceert complexe ecosystemen tot steeds eenvoudiger, minder gevarieerde en evenwichtige leefwerelden.

Volgens Bookchin heeft de kapitalistische productiewijze in politiek, maatschappelijk en ecologisch opzicht de grenzen van het aanvaardbare ver overschreden. Een vrije, sociaal rechtvaardige en ecologisch verantwoorde maatschappij zal hoe dan ook moeten breken met het vrije-markt kapitalisme. Dit is de enige weg om uit de hierboven geschetste situatie van permanente en systematische crisis op tal van verschillende gebieden te kunnen geraken.

In deze krachtige analyse uit de jaren zeventig/ tachtig van de vorige eeuw zullen vele anarchistisch ingestelde burgers zich ook in de eenentwintigste eeuw nog goed kunnen vinden. Bookchin weet overtuigend aan te tonen dat structurele economische oorzaken ten grondslag liggen aan het bestaan van voortdurende crisisverschijnselen. Hij weet te verhelderen dat het niet alleen gaat om een louter economische crisis, maar eveneens om een crisis van de hiërarchische, patriarchale cultuur. In deze dominante cultuur staat machtsuitoefening van bovenaf centraal staat en heersen mannen nog veelal over vrouwen.

Bookchin ziet naar mijn idee scherper dan wie dan ook dat de moderne crisis niet is beperkt tot het terrein van maatschappij, financiën en economie, maar ook bestaat uit een diepgaande mentale en sociaal-culturele, ‘ethische’ crisis. Producenten en consumenten zijn steeds inhaliger geworden en gericht op het behalen van steeds grotere winsten en het verkrijgen van meer consumptiemogelijkheden. Daarnaast wijst Bookchin als een van de eerste politieke denkers op het feit dat we sinds de jaren 70/80 van de vorige eeuw zijn gestuit op de absolute fysieke grenzen van de aarde en dat hierdoor sprake is van een dreigende en maatschappij ontwrichtende uitputting van natuurlijke hulpbronnen. Wie systematisch zoveel goederen blijft produceren en verbruiken, wordt volgens hem onvermijdelijk een ernstige bedreiging voor de natuurlijke leefomgeving. Volgens hem wordt het behoud van de planeet er fundamenteel door in gevaar wordt gebracht.

In deze As komt een groot aantal van deze aspecten van de ‘Moderne Crisis’ aan de orde. Laat ik zonder volledig te willen zijn een kort overzicht geven van wat de lezer kan verwachten. Martin Smit richt zich in zijn artikel vooral op de geschiedenis. Mede om het historische perspectief te verruimen, onderzoekt hij in zijn bijdrage de reacties van Nederlandse anarchisten op de crisis in de jaren dertig van de vorige eeuw.

André de Raaij schrijft over de ‘permanente noodtoestand’ waarin het kapitalisme al vele decennia verkeert. In de huidige tijd is de moderne economie het slachtoffer geworden van de onstilbare hebzucht van en de brutale uitbuiting door financiers, bankiers en speculanten. Door de inherente interne tegenstellingen van ons productiestelsel is de wereldeconomie keihard op haar beperkingen en grenzen gestuit, in sociaal, economisch, ecologisch en cultureel opzicht. Volgens hem lijkt een keerpunt in zicht, waarbij eindelijk afscheid kan worden genomen van het dolgedraaide kapitalistische systeem van productie en consumptie.

Ook Dick de Winter benadrukt dat het kapitalisme in hoge mate dysfunctioneel is geworden en leidt tot allerlei perverse effecten. In zijn bijdrage onderzoekt hij de meer recente achtergronden van de huidige kredietcrisis en de kernvraag in hoeverre het neo-liberale systeem daadwerkelijk op sterven ligt. Zal het kapitalistische systeem zich op een onverwachte en wonderbaarlijke wijze toch weer opnieuw weten aan te passen en te herstellen?

Ook Rudolf de Jong raakt aan deze dringende vragen. Hij bespreekt in zijn artikel een drietal stellingen over de huidige crisis. De Jong verdedigt drie stellingen: 1. de vrije markt bestaat niet, 2. privatisering leidt tot een ‘Bolsjewisering’ van de maatschappij, en 3. voor een goede analyse van de economische recessie moet men nadenken over het begrip uitbuiting. Hij beargumenteert dat er op vele terreinen van onze moderne maatschappij een betreurenswaardige ‘afwenteling’ van kosten plaatsvindt. Dit geldt voor het bedrijfsleven, voor het milieu en de natuur, maar ook bijvoorbeeld voor het onderwijs.

Het is onze hoop en verwachting dat de lezer in dit AS nummer meerdere verdiepende analyses en inzichten over de brede, hardnekkige en multi-dimensionale crisis zal aantreffen. We hebben een poging gedaan om op een verhelderende wijze de complexe achtergronden en oorzaken van het huidige crisistijdperk te verduidelijken.

Reacties zijn gesloten.

%d bloggers op de volgende wijze: