Skip to content

Kosmopoliet versus Nationalist: de culturele scheidslijn

29/04/2011

In een onlangs gehouden lezing (14 maart 2011) voor de Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen (KNAW) heeft Mark Bovens, hoogleraar bestuurskunde, enkele resultaten van zijn onderzoek toegelicht. Dat onderzoek gaat mede over op de opkomst van de populistische partijen in Nederland en de kloof tussen hoger en lager opgeleiden.

In zijn lezing voor de KNAW wijst Bovens eerst op elementen van oude scheidslijnen in het Nederlandse politieke landschap om al snel over te gaan tot de behandeling van de nieuwe scheidslijn. Deze heeft vooral met culturele dimensies van doen, zoals met ‘nationale identiteit’ en wat daarmee samenhangt. Zo ziet men de nieuwe scheidslijn lopen langs thema’s als immigratie, integratie, criminaliteit en de Europese eenwording. Dat komt overeen met de Franse situatie. In Frankrijk kent men zelfs een minister van ‘immigratie, integratie en nationale identiteit’. In De AS nr. 173 / 174 doe ik daarvan op diverse plaatsen verslag; zie bijvoorbeeld HIER).

In zijn betoog brengt Bovens met de typering van ‘kosmopolieten versus nationalisten’ een onderscheiding aan die statistisch spoort met de scheidslijn hoger en lager opgeleiden. Precies rond de genoemde culturele thema’s lopen de opvattingen van hoger en lager opgeleiden in Nederland sterk uit elkaar. Hoger opgeleiden zijn, statistisch, meer kosmopolitisch in gesteld en lager opgeleiden meer nationalistisch.

Op de VVD stemmen veel hoger opgeleiden, op de PVV veel lager opgeleiden. Maken beide partijen een verschillende keuze wat het kapitalistische stelsel aangaat? Neen. Die partijen kunnen overigens verschillend zijn en er zijn statistische verschillen op te merken wat het opleidingsniveau van hun kiezers aangaat. Beide zijn evenwel kapitalistisch ingesteld. De discussie gaat dan ook over culturele verschillen en niet over bijvoorbeeld sociale eigendom van productiemiddelen en zelfbestuur. Daarmee is uiteraard niet het bestaan van ongerechtvaardigde verschillen tussen hoger en lager opgeleiden goed gepraat.

Waardoor kon er zo’n opmerkelijk verschil tussen hoger en lager opgeleiden ontstaan? Ik denk dat het te maken heeft met over hoeveel ‘bureaucratische competentie’ men beschikt. Hoger opgeleiden weten zich, neem ik aan, beter een ingang te verschaffen in de diverse ‘administraties’. Bovendien hebben zij meer en makkelijker toegang tot de politieke arena’s en de maatschappelijke elites, zoals Bovens signaleert.

Eerst de SP en de LPF, daarna TON en nu de PVV hebben met hun populistische stijl gezorgd voor een mobilisatie van de lager opgeleiden en voor de correctie van de eenzijdig door hoger opgeleiden bepaalde politieke agenda. De opkomst van die partijen betekent in zekere zin de politieke emancipatie van de lager opgeleiden, zo concludeert Bovens. Is dat echt zo, vraag ik me af. Is het niet eerder zo dat de politieke partijen waarom het draait, zich in het pluche aan het nestelen zijn?

Wie dat op die manier bekijkt, ziet dit soort partijen zich ontwikkelen van ‘protestpartij’ tot nieuwe ‘volkspartij’. Bovens wijst daar overigens ook op. Deze visie komt overeen met wat de Franse socioloog Alain Mergier in een interview met Le Post (5 april 2011) opmerkt met betrekking tot het Front national (FN). Hij bevestigt daarin dat een stem op de FN zich evolueert van enkel een proteststem naar een stem waarmee de instemming wordt uitgedrukt met een maatschappelijke discussie (in Frankrijk door FN al vele jaren geleden aangezwengeld), die trouwens eveneens langs de scheidslijn kosmopolitisch / nationalistisch loopt.

Hoe dan ook: het kapitalistisch stelsel blijft in heel de discussie buiten schot. En wat er tot op de grond moet worden afgebroken is nu juist dat stelsel. Blijft dat bestaan, en ook als het aan de PVV ligt zal dat zo zijn, dan schieten de lager opgeleiden helemaal niets op met hun ‘emancipatie’. De PVV – en met haar alle gevestigde politieke partijen, mogelijk op de SP na – zal werkelijk geen hand uitsteken als het om een metamorfose gaat richting een postkapitalistische maatschappij. Integendeel, als een blok zal ze er voor gaan liggen. En wie zijn dan weer, dat wil zeggen nog steeds, de dupe? Die zelfde laag opgeleiden!

Thom Holterman

No comments yet

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: