Skip to content

Rationeel ogende beslissingsprocessen gedomineerd door Irrationaliteit

15/06/2011

‘Hartstochten, redeneringen en overleg’. Is dat niet een wat merkwaardige boektitel om het denken van de socioloog en politicoloog John Elster (1940) mee samen te vatten? Het boek daarover van de Canadezen Benoît Dubreuil en Christian Nadeau, respectievelijk onderzoeker en docent aan de Universiteit van Québec (Montréal, Canada), luidt zo en het laat zien hoe dat denken zich rond de genoemde begrippen ophoudt. Hoewel dat interessant genoeg is om daar meer over te vertellen, beperk ik mij tot een enkel punt: de pertinente invloed van het irrationele op de rationaliteit.

Het werk van Elster concentreert zich op de (vermeende) rationaliteit van het handelen van mensen. Daarbij is hij geïnteresseerd in de verschijnselen (passies, hartstochten, etc) die ons van die zo geroemde rationaliteit afleiden. Sinds 2005 is hij in dat onderwerp hoogleraar aan het College de France (Parijs), waar hij de leerstoel ‘Rationaliteit en sociale wetenschappen’ bezet. Het boek van de twee Canadese auteurs verschaft schematisch de belangrijkste concepten en argumenten van Elster op dit punt.

De achtergrond van het denken over rationaliteit wordt gevormd door wat heet het ‘methodisch individualisme’, dat in de jaren vijftig en zestig in de USA tot ontwikkeling is gekomen. Dat individualisme doordrenkt de economie, politicologie en sociologie met de theorie van de rationele keuze en de speltheorie. Dit levert een uitwerking op waarbij het sociale gedrag wordt verklaard als een resultante van alle handelingen tezamen van separate individuen.

Sociaal gedrag wordt dus gezien als een optelsom van het gedrag van individuen. En als je zo ieder zijn / haar eigen, individuele gang laat gaan, leidt dat tot collectieve schade (denk aan de milieuproblematiek). Het vrije handelen van rationele individuen wordt namelijk geacht alleen gericht te zijn op het maximeren van eigen belang. Het resultaat van het vrije handelen van rationele individuen is daarmee tweeledig: hun eigen belang is gemaximaliseerd, maar het collectieve belang is aangetast. Is het gedrag van individuen dus wel zo ‘rationeel’?

Irrationeel

Om het gedrag van individuen te kunnen identificeren moet je ook hun ‘geloof’ in iets, hun verlangens, hun intenties kennen, die dat gedrag mede sturen. Dit levert bij Elster op dat hij wel uitgaat van het methodisch individualisme, maar dat hij niet de theorie van de rationele keuze verdedigt. Zijn werk is dan ook vooral te zien als een bijdrage om de beperktheid van de idee van de ‘rationele keuze’ aan het licht te brengen. Wat hij daarbij doet is een hoeveelheid ‘irrationalisme’ categoriseren om dat op het rationalisme los te laten.

Een voorbeeld maakt duidelijk waarmee hij bezig is. Stel dat iemand besloten heeft tot de aanschaf van een automobiel. De beslissing moet tot de best mogelijke keuze leiden: het moet het vervoermiddel zijn dat het best beantwoordt aan wat nodig wordt gevonden. Dit is een uiterst moeilijke opdracht, want men moet daarbij veel automobielen vergelijken die op onderdelen van elkaar verschillen (de prijs, het brandstofgebruik, het comfort, de elegantie, de betrouwbaarheid, etc). Indien de persoon een zwakke voorkeur heeft voor het ene model eerder dan voor een ander model, dan komt het verlangen om de best mogelijke keuze te maken daardoor onder druk te staan. Wat die persoon dan gaat doen is zoeken naar aanvullende redenen om juist dat model te kiezen, dat niet voldoet aan de kwalificatie ‘best mogelijk koop’, terwijl dat model wel voorhanden is. De rationaliteit is gepasseerd door een of meer irrationele overwegingen.

Elster beperkt zich niet tot individuele personen, ook regeringen moeten er aan geloven: die handelen net zo irrationeel als gewone burgers! Zo verwijst hij voor Frankrijk naar de beslissingen van de regering rond het project van de Concorde (vliegtuigindustrie).

In Nederland speelt het zelfde in de beslissingenreeks rond de deelname aan de ontwikkeling en productie van het gevechtsvliegtuig ‘Joint Strike Fighter’, welke beslissingenreeks door irrationaliteit wordt beheerst (om maar over de immoraliteit van het produceren van oorlogstuig te zwijgen).

Die irrationaliteit bestaat met name daaruit, dat wordt uitgegaan van cijfers op gissingen gebaseerd (‘doe eens een slag?’). Het nemen van beslissingen in dit soort affaires verloopt niet anders dan zoals veel mensen op vakantie gaan. ‘Gezinnen weten niet wat vakantie kost’, kopt de Volkskrant van 14 juni 2011 (Internetversie): pas achteraf weten zij hoeveel hun vakantie in totaal heeft gekost.

Het zelfde kan worden gezegd over de beslissing van de regering Balkenende IV (de Balkenende die nu hoogleraar aan de Erasmus Universiteit Rotterdam is en mede toekomstige beleidsambtenaren opleidt…) over de Nederlandse kandidatuur (met België) voor de wereldkampioenschappen voetbal: de beslissing bleek gebaseerd op luchtfietsen ten behoeve van verwerving van prestige. En dat moet een land regeren…

De Canadese auteurs hebben in een overzichtelijke tekst van beperkte omvang een algemene samenvatting van het denken van Elster gemaakt. Ik pikte daar de kers van de ‘irrationaliteit’ uit. Het ergert me namelijk mateloos te vernemen dat ‘gewone mensen’ maar wat doen en dat regeringen, maar ook ‘captains of industry’ en andere ‘grote jongens’ (soms ook ‘meisjes’) rationeel beslissingen nemen. ‘Forget it ! Hier wil ik nog één ding aan toevoegen.

Coöperatie

Hierboven zagen we dat in het kader van het ‘methodisch individualisme’ het gedrag van individuen tezamen genomen destructieve faalmomenten kent. Mensen jagen hun eigen belang na, zonder aan coöperatief handelen te denken om te vermijden dat hun individuele handelen schade toebrengt aan wat voor hen allen van belang is. In het ‘methodisch individualisme’ is coöperatie dan ook weggecijferd. Deze visie levert een van de argumenten op voor het bestaan van de staat. Die neemt de taken op zich, die moeten bijdragen om de destructie van de ‘commons’ (zaken voor algemeen gebruik) te voorkomen, waarmee het bestaan van de staat wordt gelegitimeerd. Dat daar niets van komt, kunnen we om ons heen constateren. Maar er is nog iets anders.

In de modellen van de theorie van de rationele keuze en de speltheorie is ‘coöperatie’ geëlimineerd. In het spel ‘Prisoner’s dilemma’ bijvoorbeeld kunnen de verdachten niet samenwerken. De anarchist en politiek econoom, Michael Taylor (1942), specialist op het vlak van de beslissingsmodellen en -theorieën waar hier boven naar is verwezen, heeft evenwel ‘samenwerking’ aan die modellen toegevoegd. Hij deed dat al in zijn in 1976 verschenen boek Anarchy and Cooperation. Zijn wiskundige verwerking, waarin dus ‘samenwerking’ is opgenomen, laat zien dat we de staat helemaal niet nodig hebben om te zorgen dat ‘het collectieve’ in stand blijft. Het gaat in deze dus om een subversieve opvatting met betrekking tot het staatsidee.

Taylor houdt zich nog steeds met het verbreiden van zijn inzichten bezig, precies op het vlak waar ook Elster zich ophoudt (vergelijk Taylors Rationality and the Ideology of Disconnection; 2006). De AS-redacteur Marius de Geus richt zijn pijlen op  dezelfde verschijnselen als die hier ter sprake kwamen. Zijn boek Politiek, milieu en vrijheid (Utrecht, 1993) is al evenzeer tot de ‘subversieve lectuur’ te rekenen wat het bestaan van de staat betreft.

Elster heeft vermoedelijk niet de bedoeling om een dergelijke subversieve opvatting te verkondigen. Maar omdat zijn werk inzicht bezorgt in hoe de rationaliteit door irrationaliteit wordt gepasseerd, waarschuwt het wel iedereen die nog denkt dat de regering (welke ook) het goede met ons voor kan hebben. Die laatste constatering kan overigens al worden teruggevoerd tot William Godwins Enquiry concerning political justice and its influence on moderne morals and happiness (1793): ook al zou de regering het goede willen, ze kan het niet… De intentie bij het handelen van regeerders en politici wordt namelijk gevoed door: ‘macht, middelen en prestige’. Die wijsheid stak ik weer elders op.

Thom Holterman

DUBREUIL B. et CHR. NADEAU, Elster, Passions, raisons et délibération, uitgegeven door Michalon Éditions, Paris, 2011, 118 blz., prijs, 10 euro.

No comments yet

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: