Skip to content

Van Marxist tot Christen

20/06/2011

  Kan iemand een ontwikkeling doormaken van een geloof in de volmaaktheid van het marxisme tot een uitgekleed christelijk denken, ingegeven door de opvatting over de onherstelbare onvolmaaktheid van de mens? Ja. Leszek Kolakowski bijvoorbeeld.

Het is diens ontwikkeling die wordt beschreven door de filosoof Jacques Dewitte in zijn boek getiteld Kolakowski. Le clivage de l’humanité (de gespletenheid van de menselijke natuur). Het gaat over de Poolse filosoof Leszek Kolakowski (1929-2009).

Ooit ben ik op teksten van Kolakowski gestoten. Die bleken niet aan mij besteed. Dat staat los van het feit dat hij van de ene naar de andere overtuiging is overgegaan. Tenslotte hebben mensen als Domela Nieuwenhuis en Bart de Ligt evenzeer een overgang gekend, alleen hebben zij zich ontwikkeld van ‘christen tot anarchist’. Maar van ‘marxist tot christen’, zoals Kolakowski, daar zit iets in dat ik niet snap. Wat voor christen dan?

Dit is wat Jacques Dewitte weer geeft met de titel ‘De gespletenheid van de menselijke natuur’. Het verwijst naar de verwerking van het soort christelijke denken bij Kolakowski. Deze concentreert zich op de antropologische gespletenheid van de mens om te leren leven met zijn onherstelbare onvolmaaktheid…

De een zal vinden dat dit ‘mooi gezegd’ is. Maar als ik dit soort zaken lees, voel ik weer de afwezigheid van verwantschap. Het klinkt ook zo moedeloos makend. Kunnen we nog overigens iets van Kolakowski leren? Beperk ik me tot mijzelf: neen. Waaraan ligt dat?

Totalitaire logica

Vanaf het moment dat ik me meer met het anarchisme ga bezighouden, dus al decennia geleden, wordt mijn aversie tegen het doctrinaire van diverse stromingen marxisten, die ik als activist tegenkom, groter. Ik merk dat dit ligt aan het feit dat ‘het marxisme’ zich eenvoudig laat verknopen met ‘autoritarisme’ en dat mensen zich daardoor kennelijk aangetrokken voelen. En wel op twee wijzen. De eerste is verwerkt in het idee van het ‘leiderschap’. Dat wordt gecultiveerd en neemt een gestalte aan van ‘de grote leider’ (eerst Marx zelf, later allerlei goden als Lenin, Stalin, Mao, etc.). De tweede is dat de intentie wordt geactiveerd van het ‘kritiekloos volgen’ (je hoeft niet meer zelf na te denken).

Proudhon ziet dat reeds na zijn eerste contacten met Marx in. Schrijft hij niet aan Marx, vrij vertaald: laten wij niet de pausen van de beweging worden. In die brief van Proudhon van 17 mei 1846 aan Marx luidt het letterlijk: ‘…mais, pour Dieu! Après avoir démoli tous les dogmatismes a priori, ne songeons point à notre tour à endoctriner le peuple…’.

Proudhon haakt af om vervolgens door Marx bij het vuile goed te worden gedaan. Later volgt nog de strijd tussen Marx en Bakoenin, dat wil zeggen tussen het autoritaire socialisme en het libertaire socialisme… Wat  sommige marxisten vele decennia later, in dit opzicht in de vorm van autokritiek over het marxisme zeggen, is dus allang ervoor door anarchisten blootgelegd.

Kolakowski is iemand die zelf, in zijn geboorteland Polen, in de periode tussen 1945-1955, orthodox marxist is. Vervolgens wordt hij een van de belangrijke vertegenwoordigers van het revisionisme in zijn land, tot hij vanaf 1968 met het marxisme breekt (en naar het buitenland vertrekt). Dan gaat hij het marxisme tot op het bot fileren: het leninisme en het stalinisme schetst hij als een integraal onderdeel van het marxisme zelf.

Dewitte merkt daarbij op dat het aantonen bij Marx van zoiets als een ‘totalitaire logica’ niet origineel is. Reeds vanaf het begin van het verwerken van de publicaties van Marx is er al in de anarchistische literatuur op het bestaan van zo’n logica gewezen. Alleen niet zo grondig als Kolakowski dat later doet. Dat is dan ook zijn verdienste.

Waarom geen humanisme?

Dewitte beschrijft dit alles op een inzichtelijke wijze en maakt ook duidelijk hoe Kolakowski tot het christendom geraakt. Het is een sterk ‘uitgekleed’ christelijk denken dat bij hem aan het licht treedt. Het is meer een verwijzing naar het feit dat het christendom in culturele zin tot het westelijke ‘erfgoed’ behoort. Maar waarom ontpopt hij zich dan niet als humanist, na een marxistische avontuur? Dat ontgaat mij.

Een niet-religieuze levensbeschouwing als het humanisme behoort toch zeker ook tot het culturele erfgoed? Het ‘algemeen menselijke’, de ‘eerbied voor het leven’ zijn fundamentele waarden die criteria voor menselijk handelen vormen, zonder dat daarbij naar een ‘religie’, ook niet de christelijke, hoeft te worden verwezen…

Ik ben geneigd de overgang naar het christelijk geloof niet als een onschuldige stap te zien. De politico-demografische situatie, dat wil zeggen de aanwezigheid in een aantal landen van Europa van een groot aantal ‘immigranten’ afkomstig uit niet blanke gebieden en met een islamitische achtergrond, geeft dominante rechtse groeperingen vanaf de jaren tachtig steeds meer wind in de zeilen om de kaart van het ‘niet-blank’ en ‘niet-christelijk’ te spelen. In het kader van het ‘veiligheidsoffensief’ door de verschillende overheden, heeft dit tot aanscherpen van de repressie geleid.

De rechtse groeperingen in die verschillende Europese landen huldigden in de decennia voorafgaand aan de genoemde jaren een fervent anticommunisme. Dat raakt door politieke ontwikkelingen in Oost-Europa en de voormalige Sovjet Unie versleten. Nieuwe zondebokken, zoals migranten en moslims, worden voor een repressief ‘veiligheidsbeleid’ (bescherming van de ‘nationale identiteit’) gevonden. Wat is er dan opportunistischer voor een oud-communist om zich juist tot het christendom te bekennen? Deze problematiek bespreekt Dewitte niet.

Thom Holterman

DEWITTE, J., Kolakowski. Le clivage de l’humanité, uitgegeven door Michalon Editions, Paris, 2011, 125 blz., prijs 10 euro.

No comments yet

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: