Skip to content

Indignatos: Over Verontwaardigden en Verontwaardiging van Bakoenin tot Chomsky

08/09/2011

[in De AS nr. 175 te vinden als rubriek: HARD RAIN 15]

Met stomheid geslagen was de wereld na de terreurdaden van de extreemrechtse Noor Anders Breivik. Hij bleek een bewonderaar van de islamcriticus Geert Wilders en voorzichtig klonk hier en daar de opmerking dat de PVV-voorman eens zou moeten nadenken over wat zijn politieke gedachtegoed kan oproepen. Maar het prille debat kreeg een onverwachte wending. Op 30 juli opende niet de rechts-populistische Telegraaf, maar het links-liberale NRC Handelsblad zijn redactioneel commentaar (‘Geweld in woord en daad’) met de volgende regels: ‘Bijna alle terroristen zijn schatplichtig aan de Russische anarchist Bakoenin (1814-1876) en de Duits-Amerikaanse atheist Johann Most (1846-1906). Bakoenin schetste medio negentiende eeuw het “kwaad” als een “historische noodzaak”. Most, die kort lid was van de Rijksdag maar afstand nam van het “parlementarisme”, ging verder met het concept “propaganda van de daad”. Ook Breivik is hun kind. Zijn daad was “gruwelijk maar noodzakelijk”, plagieerde de Noor.’

Unverfroren werd de massamoord van Breivik – en politieke terreur in het algemeen – op schandelijke wijze gekoppeld aan de politieke filosofie van het anarchisme. NRC Handelsblad bevatte tevens een anderhalve pagina tellend opinie-artikel (‘Het heilige ideaal en de foute middelen’) van redacteur Hubert Smeets, waarin de geweldsspiraal waarin de huidige anti-islambeweging verstrikt is en de geweldsescalatie waarin de anti-imperialisten van de RAF in de jaren zeventig verzeild raakten, op een lijn worden gesteld. Kortom, een onzinnig en ook gevaarlijk artikel, waarin Bakoenin weliswaar ongenoemd blijft, maar de onoplettende lezer(es) mogelijk het geweld van de Duitse marxistisch-leninistische stadsguerrillagroep aanziet voor een anarchistische oproep tot verzet. Die misvatting is tenslotte in het verleden veelvuldig voorgekomen.

AS-redacteur Boudewijn Chorus schreef een korte, ingetogen getoonzette reactie, die de krant een week later afdrukte. Chorus schreef onder meer: ‘Wat een onzinnige omweg om het gedachtegoed van een kennelijk notoire rechtsnationalist op te hangen aan dat van een anarchist, dus “linksig mens” uit de negentiende eeuw. Dan kun je net zo goed zeggen dat Breivik een kind van God is, want staat er niet in de Bijbel op honderden plaatsen dat God zich genoodzaakt zal zien om geweld te gebruiken?’ (De volledige tekst van Chorus’ ingezonden brief is te vinden op de AS-website: https://tijdschriftdeas.wordpress.com/) Behalve Chorus reageerden nog drie andere lezers kritisch op het commentaar en het artikel. Zo schreef een lezer uit Tilburg onder meer: ‘Door beweringen als in het commentaar worden we teruggeworpen naar de jaren 70 van de vorige eeuw, toen Nederlandse kranten, als zij berichtten over bijvoorbeeld de Rote Armee Fraktion of de Brigate Rosse, consequent schreven over anarchisten, waar zij terroristen bedoelden.’

Misschien niet zo verrassend, maar wel op zijn plaats is het redactioneel in het juli/augustusnummer 2011 van ZOZ, het tijdschrift van Omslag. Ik citeer: ‘Het begrip “komkommertijd” heeft dit jaar opeens een heel nieuwe betekenis gekregen. De komkommers, met name die uit Spanje afkomstig zijn, waren volop in het nieuws omdat ze mogelijk de gevaarlijke EHEC-bacterie zouden bevatten. En na de komkommers waren ook de tomaten, de taugé en vele andere soorten groenten verdacht, waarvan we altijd dachten dat ze gezond waren. (Over de ‘zee van plastic’ waaronder de komkommers geteeld worden en de soms erbarmelijke werk- en woonomstandigheden van de seizoenarbeiders daar, helaas geen enkel bericht.)’

‘Soortgelijke affaires in het verleden – gekke koeien, vogelpest – hadden bijna altijd te maken met vlees. Mensen met een gezonde vegetarische leefstijl hoefden zich daar weinig zorgen over te maken. Het was voor hen gewoon een extra reden om geen vlees te eten, naast de argumenten als dierenwelzijn, milieu, voedselverdeling en gezondheid. Maar nu zijn opeens ook de groentes verdacht.’

‘Twee dingen kunnen we leren van de EHEC-besmetting. Ten eerste laat het een nadeel zien van grootschaligheid, waardoor iets wat klein begint enorme gevolgen heeft. Daarnaast richt het de aandacht op de voedseltransporten door heel Europa en van en naar elders op de wereld. Ook die dragen er aan bij dat een kleinschalig probleem zich snel verspreidt.’

Verder wordt in ZOZ bericht dat er in Rotterdam een voedseltuin komt. Deze wordt pal achter het pand van de voedselbank ontwikkeld. Er zal groente (en fruit) worden geteeld voor de voedselpakketten. Niet alleen ecologisch is dit project van belang, maar ook sociaal. Cliënten van de voedselbank worden bij de tuin betrokken. En nog een ander bericht. Via http://www.livingwithoutmoney kan men een Duitstalige film aanschaffen die over hoe te leven zonder geld gaat. Hoofdpersoon is Heide Schwermer die dit al sinds 1996 praktiseert. Ze was oorspronkelijk betrokken bij een LETS-project in Dortmund en ging vanaf toen louter ‘ruilend’ door het leven. (De film is Nederlands ondertiteld.)

Zoals gemeld in de vorige Hard Rain was de wereldberoemde Amerikaanse taalkundige en politieke essayist Noam Chomsky afgelopen maart korte tijd in Nederland. Zijn lezingen in Amsterdam en Leiden waren uitverkocht (zie http://www.chomsky.nl). In het lentenummer 2011 van Buiten de Orde – het kwartaalblad van de Vrije Bond – doet Michiel Koppelaar verslag van een boeiende nazit van de oudere anarchist (82) met enkele activisten en vertegenwoordigers van linkse media in Leiden. Chomsky is van mening dat de wederzijdse vervreemding van de huidige sociale bewegingen en het proletariaat die zich na de stormachtige jaren 60 en 70 ontwikkelde, voor een deel is toe te schrijven aan de opkomst van het postmodernisme vanuit Frankrijk. Dit filosofisch irrationalisme is er mede de oorzaak van dat sociale wetenschappers niet (meer) betrokken waren bij de dagelijkse strijd om het bestaan van de gewone man en vrouw, maar in plaats daarvan verstrikt raakten in onbegrijpelijke woordspelletjes. Daardoor weer valt de sterke opkomst van extreemrechtse politieke bewegingen te verklaren. Die hebben de indruk weten te wekken de oplossing te hebben voor alle problemen op het gebied van wonen, werk en inkomen. Verder in dit nummer onder meer artikelen over hedendaags syndicalisme en arbeidersverzet. Ook in het winternummer 2010-2011 van het blad veel aandacht voor directe actie in de bedrijven, niet alleen in Nederland maar zekere ook daarbuiten. Zo schrijft Jan Bervoets over de stakingsbeweging in Frankrijk (onder meer gericht tegen het verhogen van de pensioengerechtigde leeftijd). Daarbij spelen de anarchosyndicalisten van de CNT-AIT die op diverse plaatsen het initiatief namen tot acties, een relatief invloedrijke rol.

‘De onderbuik van Nederland’ is de titel van een symposium dat vorig jaar gehouden werd op de Universiteit voor Humanistiek in Utrecht. Aflevering 45 (2011) van het daarmee verbonden Tijdschrift voor Humanistiek is deels gewijd aan dat symposium. (Overigens zullen de lezingen binnenkort in druk verschijnen bij uitgeverij SWP te Amsterdam.) Sprekers waren onder anderen de cultuurfilosoof Ad Verbrugge, de politicoloog Meindert Fennema, die in de huid van Wilders kroop, en de socioloog Dick Pels van het Wetenschappelijk Bureau van GroenLinks. De organisatoren prijzen in een terugblik op het symposium ‘een kritisch-humanistische visie’ aan als het alternatief bij uitstek voor het huidige populisme (‘de onderbuik’). Vaagheid troef dus, al deel ik hun mening dat de brede roep van het volk om gezag en fatsoen serieus genomen moet worden. (Hoewel ik weer niet lees dat bijvoorbeeld de bonuscultuur van de topmanagers uitermate onfatsoenlijk is.) Deze aflevering bevat ook de tekst van de lezing van Pels (‘Emotioneel burgerschap’). Pels, die in 2003 een indrukwekkende studie over Pim Fortuyn publiceerde, pleit er voor dat de onderbuik stijgt naar hartniveau en de rede tot dit niveau daalt. Zo wordt, aldus Pels, een politiek-van-het-hart mogelijk.

Door zijn boeken met kritiek op de islam is de in Egypte geboren politicoloog Abdel-Samad, die sinds 1995 in Duitsland woont, aldaar een bekend gezicht. NRC Handelsblad (1 juli 2011) interviewde de auteur van het onlangs verschenen Der Untergang der islamischen Welt, waarvan recent een Nederlandse vertaling is uitgebracht. Het centrale thema in dat boek is de onaantastbaarheid van het geloof. Het kritische denken ontbreekt in de islamitische wereld. ‘Omdat ons geloof geen antwoord geeft op de uitdagingen van deze tijd is er in bijna alle landen met een in meerderheid islamitische bevolking sprake van morele, maatschappelijke en economische achteruitgang.’ Abdel-Samad vindt dat veel moslims volharden in een chronisch beledigd zijn. Hij noemt dat de woede-industrie. Dat komt door de machtspolitiek van het Westen, maar toch vooral door het zelfbeeld dat moslims koesteren. Ze zijn er van overtuigd dat de islamitische cultuur de beste is die de wereld heeft gekend. ‘Maar dat is een misvatting’, aldus de Egyptische Duitser. ‘We produceren niets behalve olie.’

In het maartnummer 2011 van het Historisch Nieuwsblad schrijft Hans Schoots over de Spaanse burgeroorlog (1936-1939). Hij stelt terecht dat wat begon als een binnenlands conflict ( een bloedige revolte van nationalistische militairen, conservatieve monarchisten en fascistische falangisten tegen de – gematigde – wettige republikeinse regering) zich al snel ontwikkelde tot een gewapende strijd die door velen beschouwd werd als de aanloop tot de Tweede Wereldoorlog. Toch hielden de Europese grootmachten Engeland en Frankrijk zich aanvankelijk grotendeels afzijdig, evenals de fascistische dictaturen Italië en Duitsland, en de stalinistische Sovjet Unie.

Het waren echter de Spanjaarden uit beide kampen die op buitenlandse hulp aandrongen omdat ze zich militair niet sterk genoeg achtten om op eigen kracht te winnen. Zo werden Franco en zijn medegeneraals bij hun vraag om steun van Hitler en Mussolini niet geleid door fascistische ideeën. Ze wilden het ontluikende moderne, – liberale – Spanje vervangen door het traditionele Spanje van de zestiende eeuw, de glorietijd van Kerk en Koningschap.

Paradoxaal, aldus Schoots, gingen in de nazi­top aanvankelijk zelfs stemmen op om de republikeinse regering te steunen in haar strijd tegen de oude machten. Maar internationale politieke overwegingen brachten Hitler en Mussoloni er in tweede instantie toe om de kant van Franco te kiezen, bevreesd als ze waren dat Stalin een voet aan de grond zou krijgen in Spanje. En doorslaggevend ook was dat maarschalk Göring een unieke kans zag voor de Duitse luchtmacht om nieuwe wapens en technieken te testen… in een oorlogssituatie!

Aan de pacifistische en christenanarchistische onderwijshervormer Kees Boeke (1884-1966) wordt aandacht besteed in een groot artikel in het juninummer 2011 van hetzelfde blad. Na de weigering om schoolgeld voor zijn kinderen te betalen (aan de staat) begon Boeke in 1926 aan huis zijn eigen school, de Werkplaats Kindergemeenschap. Deze groeide uit tot een centrum van onderwijsvernieuwing, waar prinses Juliana na de oorlog drie van haar dochters naar school liet gaan. Veel in dat artikel is weliswaar bekend (zie in dat verband het Kees Boekenummer van de AS, nummer 76, en de mooie biografie door Hans-Jan Kuipers, besproken in de AS 99), maar er zijn toch ook nieuwe details, opgediept uit het meterslange maar deels nog gesloten archief van Kees Boeke en zijn vrouw Betty dat zich in het IISG in Amsterdam bevindt. Zo blijkt dat Boeke tegen zijn zin in 1954 afscheid nam van De Werkplaats. Hij had nog wel door willen gaan, maar het bestuur vond dat hij al lang genoeg de school had gedomineerd. Ondanks een groots afscheid waarbij allerlei autoriteiten en pedagogen zijn verdiensten roemden, was hij in feite aan de dijk gezet. En tot overmaat van ramp mislukte het onderwijsproject dat de Boekes nadien in de Libanon opzette, overigens op dezelfde plek als zij ruim 40 jaar eerder als quakers hadden gewerkt en gewoond.

Zoals meer papieren media ter linkerzijde kampt ook Doorbraak (voorheen De Fabel van de Illegaal) met een teruggang van het aantal abonnees (als gevolg van vergrijzing en ontlezing?). Maar dit terzijde. In het juninummer 2011 onder meer aandacht voor een rapport van het European Roma Rights Center over geweld tegen Roma. De rapporteurs telden tussen januari 2008 en december 2010 maar liefst 75 aanvallen op deze bevolkingsgroep in Tsjechië, Hongarije en Slowakije, waarbij 11 doden en vele zwaargewonden vielen. De meeste geweldsdaden vonden in Hongarije plaats. De daders maakten soms zelfs gebruik van handgranaten. Van 44 van de 75 door het ERRC onderzochte aanvallen werden in slechts 6 gevallen de daders veroordeeld tot celstraffen, in de overige 38 gevallen werden de daders volledig vrijgesproken, kregen ze lichte taakstraffen of werden ze nooit opgespoord. Zonder twijfel hebben extreemrechtse partijen als Jobbik in Hongarije en de Nationale Partij in Slowakije bijgedragen aan het racistische politieke klimaat dat geweld tegen Roma uitlokt. Verder in deze Doorbraak onder meer artikelen over het tegen elkaar uitspelen van (Oost-Europese) migranten en werklozen, het eenzijdige beleid van minister Opstelten inzake veiligheid (‘Veel aandacht gaat dus naar de direct zichtbare “criminaliteit van de straat” van de onderklasse. Er wordt niet of nauwelijks gesproken over indirecte overlastgevende en “onzichtbare” criminaliteit als belastingontduiking, milieudelicten en bouwfraude, vaak gepleegd door de midden- en hogere klasse.’) en de voortgaande pogingen van Den Haag om illegaal verblijf van vluchtelingen en migranten strafbaar te stellen.

Het is weer eventjes geleden maar ondanks de geldzorgen is er nu toch weer een papieren aflevering (nummer 2-2011) van onafhankelijk maandblad Kleintje Muurkrant (kleintje@stelling.nl). Het nummer bevat nogal wat commentaren op en artikelen over de economische crisis. Zo valt te lezen: ‘De keuze is duidelijk: de winsten en vermogens moeten ongestoord kunnen groeien. Nog nooit is de winst- en vermogensbelasting in Nederland zo laag geweest.’ En ook: ‘Onder het mom van crisisbestrijding worden de democratische rechten van burger en parlement overgeheveld naar nieuwe centrale organen die niet aan democratische controle zijn onderworpen. Zo spreekt Barosso, voorzitter van de Europese Commissie van een stille revolutie die zich aan het voltrekken is. Een stiekeme verscherping van het Europese Stabiliteitspact met wijdreikende bevoegdheden voor de Europese Commissie. Hun oplossingen voor de crisis zijn voorspelbaar: korten op lonen en sociale zekerheid, afbouw van publieke dienstverlening, lagere belastingen voor grote ondernemingen en snijden in de rechten van werknemers. Besluiten hiervoor zijn geen zaak meer van de nationale parlementen maar van de Europese Commissie.’

Verder blikt Willy ten Damme in dit nummer naar aanleiding van de arrestatie van de Bosnisch-Servische generaal Mladic terug op de oorlog in Joegoslavië. Typerend voor de betrokkenheid van West-Europese regeringen bij die burgeroorlog is het verhaal van de Krajina. De Serviërs in dit tot Kroatië behorende gebied verzetten zich ook militair tegen de onafhankelijkheid en dus trok een Kroatische legermacht onder leiding van generaal Ante Gotovina het gebied binnen en organiseerde er roof- en moordtochten. Gotovina, een gewezen sergeant in het Franse Vreemdelingenlegioen, werd er later door het Joegoslaviëtribunaal voor gestraft, maar feitelijk werd de strafexpeditie geleid door Peter Galbraith, de toenmalige VS-ambassadeur in Kroatië. Galbraith was ook zelf aanwezig aan het front. Gotovina was tevens medewerker van de Franse militaire veiligheidsdienst. Waaruit volgens de auteur geconcludeerd kan worden dat de mensen achter de schermen door het tribunaal ongemoeid gelaten zijn.

Ook in Kleintje Muurkrant een commentaar op ‘reaguren’. Vastgesteld wordt dat er op internet een soort pogromstemming heerst. De vraag overigens is in hoeverre daardoor de publieke opinie wordt beïnvloed. Hoe het zij, de onderbuik regeert in reaguurland. Zeuren en zuigen en verder niks zelf doen is kenmerkend voor die wereld, maar moeten die beledigingen en reactionaire praatjes nu genegeerd worden of moet gestimuleerd worden dat linkse opinies daar sterker voor het voetlicht komen? Mijn persoonlijke poging, aldus Kees Stad op www. konfrontatie.nl, om dat laatste bij Geen-stijl te doen, is gesneuveld, omdat ik al na een paar dagen ‘ge-banned’ werd. Het weblog dat pretendeert dat je alles kan zeggen, blieft alleen onderbuikpraat.

Niet alleen in Griekenland, ook in vele andere Europese landen groeit de volksbeweging die zich tegen de ‘dictatuur van de markt’ verzet. Direct of indirect is die tegelijk gericht tegen de politici, die de banken hun gang hebben laten gaan. In Spanje is er sinds enkele maanden de 15-M beweging (van 15 mei, de dag dat de protesten begonnen), die vooral door jonge Spanjaarden wordt gedragen. In NRC Handelsblad (2 augustus 2011) wordt de schijnwerper gericht op deze basisbeweging van indignatos (verontwaardigden). De woede over en het protest tegen de uitzichtloze economische crisis met zijn hoge werkloosheid, de corruptie en de falende politiek werd goed zichtbaar toen groepen jongeren kampementen oprichtten op de Puerta del Sol in Madrid.

Ook na de ontruiming van het plein hebben de tienduizenden (linkse) Spanjaarden hun geweldloze verzet, dat door een grote meerderheid van de bevolking gesteund wordt, voortgezet. Nu verspreid over Madrid en ook in andere steden. Zo protesteerden in Barcelona tienduizenden tegen de bezuinigingen. De meeste sympathie winnen de indignatos met hun verzet tegen de huisuitzettingen. Alleen al in het eerste kwartaal van dit jaar verloren elke dag ongeveer 200 mensen hun woning, omdat ze hun hypotheek of huur niet meer konden betalen. 15-M vestigt de aandacht op de meest schrijnende gevallen door huisuitzettingen fysiek te verhinderen. Zo’n schrijnend geval was dat van de arbeidsongeschikte Luis Dominguez in Parla, een zuidelijk voorstadje van Madrid. Ongeveer 80 indignatos verzamelden zich ’s morgens vroeg voor zijn huis. De vertegenwoordigers van de rechtbank en de spaarbank konden daardoor hun opdrachten niet uitvoeren. Dominguez heeft weer enige maanden respijt.

Frans Bijlsma is vol lof over de AS 172. In een paginagroot artikel in het meinummer van De Vrijdenker, het orgaan van de vrijdenkersbeweging De Vrije Gedachte, bespreekt hij uitvoerig het themanummer ‘De ellende van de religie’. Verderop in het vrijdenkersblad herdenkt Jan Bontje de filosoof en vrijdenker Leo Polak, hoogleraar wijsbegeerte aan de universiteit van Groningen. Polak speelde een invloedrijke rol in de vooroorlogse vrijdenkersbeweging. Vermeldenswaard is dat hij in zijn studie Sexuele Ethiek (1936) al stelde dat verkrachting binnen het huwelijk strafbaar zou moeten zijn. Begin 1941 werd hij als jood en als antifascist weggevoerd naar het concentratiekamp Sachsenhausen bij Berlijn. In december van dat jaar overleed hij daar als gevolg van mishandelingen. Het juli-augustusnummer van De Vrijdenker bevat onder meer een uitgebreide versie van het artikel ‘Een proeve van vrijdenken’ dat Wim de Lobel in de AS 173/174 publiceerde.

De Helling, het partijblad van GroenLinks, bevalt me doorgaans beter dan die partij zelf. Nummer 1/2011 bevat onder meer een vraaggesprek met de groene filosoof Ton Lemaire (zie diens bijdrage over sport in de AS 171), vraagt de filosoof René Boomkens zich af of Geert Wilders de nar van het politieke bestel is, stelt de Amsterdamse wethouder Andrée van Es vast dat ‘hoffelijkheid helpt’ en werpt de filosoof Aetzel Griffioen de vraag op of hackers narren of idioten zijn (met als antwoord dat ze idioten zijn die nieuwe technieken verkennen met verregaande gevolgen voor staten, bedrijven en individuen). Maar dit lentenummer is toch vooral interessant door de bijdrage van de in Slovenië geboren filosoof en cultuurcriticus Slavoj Zizek, getiteld ‘Wat staat links te doen?’ Zizeks visie op de huidige economische crisis is een (ingekorte) vertaling van een artikel in de New Left Review 64. Zizek concludeert dat links in tegenstelling tot een eeuw geleden nu niet goed weet wat er gedaan moet worden. Toch moet er gehandeld worden om de positieve kanten van het oude te behouden: onderwijs, gezondheidszorg en elementaire sociale voor­­zieningen. Een kenmerkend citaat van Zizek: ‘Meer dan ooit tevoren dient het antwoord op elke crisis internationalistischer en universalistischer te zijn dan de universaliteit van het mondiale kapitaal.’

Bij Boom, Amsterdam verscheen een nieuwe uitgave van zijn in 1998 voor het eerst verschenen oproep aan de burgers om te revolteren (Intolerantie; 109 pag.; 9,90 euro). André Bons schreef er in de AS 136 onder andere over dat de aanleiding voor het essay de multiculturele samenleving is, maar dat de strekking algemener is: een oproep tot onverdraagzaamheid tegenover de markt en het kapitalisme. Zizek meent dat het begrip tolerantie dat in debatten over de multiculturele samenleving wordt gebruikt, misplaatst is. Het schept een beeld van een wereldorde, gedomineerd door de markt, waarin multiculturele tolerantie naast bescherming van mensenrechten en democratie staat. Het is de perfecte ideologie voor het wereldkapitalisme. Multiculturalisme is voor Zizek de verschijningsvorm van de verspreiding van het kapitalisme. De enige manier echter om een werkelijk democratische maatschappij tot stand te brengen is de radicale beteugeling van de vrijheid van het kapitaal en de onderwerping van het productieproces aan sociale controle. Deze heruitgave van Zizeks antikapitalistisch pleidooi verscheen in de reeks Kleine Klassieken.

Hans Ramaer

No comments yet

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: