Skip to content

De Staat En Zijn Januskop

17/01/2012

De bekende Franse socioloog Pierre Bourdieu (1930-2002) is nu tien jaar dood en nog komt er ongepubliceerd werk van hem uit. In dit geval de uitgeschreven colleges over het ontstaan van de staat, onder de titel Sur l’Etat. Cours au Collège de France (1989-1992), (Seuil, Paris, 2012). Het gaat om door Bourdieu verzorgde colleges aan het Collège de France te Parijs in zijn hoedanigheid van hoogleraar sociologie.

Het Franse, maandelijks te verschijnen, Le Monde diplomatique publiceerde in haar januarinummer 2012 twee bijdragen, ontleend aan het bovengenoemde boek. Het ene is getiteld ‘Het fabriceren van publieke debatten’. Het andere draagt als titel ‘De twee gezichten van de staat’.

Buiksprekers

De eerste bijdrage opent met de zin: ‘Een officiële figuur is een buikspreker die uit naam van de staat spreekt: hij neemt een officiële houding aan (..), hij spreekt ten gunste van en als plaatsvervanger van de groep tot wie hij zich richt, hij spreekt in de hoedanigheid van vertegenwoordiger van het algemeen geldende. Dit levert de moderne gedachte van de publieke opinie op’. Met behulp van gedachtesprongen die lopen van ‘het in scene brengen van het gezag dat autoriseert om te spreken’ en het ‘dramatiseren’ verschijnt als duveltje uit een doosje: ‘C’est cela, l’officiel…’. Er lopen dus heel wat buiksprekers rond…

Januskop

De andere opgenomen bijdrage gaat over het ontstaan van de staat in sociologische zin (sociogenèse). Het is al evenmin een rechtlijnig betoog. De beschrijving loopt van voorbeeld tot beeld. Het is een tekst die al denkend moet zijn uitgesproken, zo komt het me over.

Bourdieu neemt de uitvinding van het parlement als startpunt. Dat is de plaats waar conflictueuze problemen die belangengroepen gescheiden houden, in bepaalde vormen en volgens bepaalde regels publiekelijk worden besproken. Daaraan voegt hij toe: ‘Marx heeft niet de achterkant hiervan gezien, te weten: de toevlucht tot de metafoor van het theater, dat wil zeggen de dramatisering van de consensus, welk theater het feit maskeert dat er mensen zijn die aan de touwtjes trekken en dat het echte spel elders wordt gespeeld, de werkelijke macht elders is gehuisvest’.

Ik wil het aannemen – omdat het me niet vreemd voorkomt, maar ‘bewijs’ volgt niet, zodat men de zienswijze ‘op gezag’ moet aannemen…

Even later komt hij over het ‘Januseffect’ te spreken. Janus is de verwijzing naar ‘Januskop’ (een hoofd met twee gezichten). Als hij dat op de staat betrekt in relatie tot cultuur, dan merkt hij het volgende op: ‘De legitieme cultuur is de cultuur door de staat gegarandeerd. Gegarandeerd door het instituut dat ook weer de titels van de cultuur garandeert, dat de diploma’s verleent die het bezitten van een cultuur garandeert’. Kortom, de staat is alom aanwezig.

De oorsprong van de staat is ten diepste niet te scheiden van een monopolie van het algemeen geldende. Overal word je door de staat aangekeken, zou je Bourdieus betoog kunnen samenvatten. De staat is Januskop. Maar heb je Bourdieu nodig om dat te doorzien?

Schoft met een hoge hoed

Zo herinner ik mij als rechtenstudent dat onze leermeester, een van de grootste Nederlandse rechtstheoretici van de twintigste eeuw, Jack ter Heide (1923-1988), ons voorhield, het was begin jaren zeventig: ‘De staat, dat is een schoft met een hoge hoed’. Daarbij legde hij uit dat een schoft niet alleen een schooier, een schurk is, maar ook een schouder (van een groot dier, zoals de schoft van een paard), dus een steunpunt dat bescherming biedt.

De staat, dat is tegelijk ‘maffia’ (afdwing onder bedreiging; gemonopoliseerde zwaardmacht) en steunpunt (voor wie?; gelet op de afbraak van de sociale rechten, niet meer voor de armen en zwakken). Op die wijze kan de staat zich alles permitteren, overal doordringen, mensen hun denken en doen ‘formatteren’. Het is precies dat, die vorm van alom aanwezigheid van ‘macht’, van de staat (herken hierin de theologische herleiding: de alom tegenwoordigheid van God), wat anarchisten aanvallen, kritiseren, af willen breken…

Geleerde bespreking

Abram de Swaan, de Amsterdamse oud-hoogleraar sociologie, heeft het hierboven bedoelde boek van Bourdieu besproken in Le Monde van 6 januari 2012. Er moet een Engelstalige versie van die bespreking bestaan, want de Franse tekst heet een vertaling uit het Engels te zijn.

De bespreking van De Swaan leert ondermeer dat men regelmatig met een Frans wordt geconfronteerd, dat ook voor veel Fransen niet makkelijk zal zijn om te volgen. Bourdieu heeft de tekst gefabriceerd al hardop denkend (De Swaan formuleert het aldus: ‘On le voit penser tout haut’). Maar gelukkig: iemand die denkt!

Men moet eveneens op de hoogte zijn van de beschouwingen van Bourdieu zelf en van wat hij heeft gepubliceerd (de omvang ervan is aanzienlijk). Daar komt bij dat men ook goed moet zijn ingevoerd in het denken van bijvoorbeeld de grote Duits-Britse socioloog Norbert Elias (1897-1990).

De Swaan heeft dit zelf allemaal in huis, dus kan hij zijn bespreking van dat boek van Bourdieu eindigen met: ‘…zijn denken over de [‘sociogenèse structurale’] van de staat is ‘meta’ ten opzichte van zijn andere werken’. Ga er maar aanstaan…

Thom Holterman

[Beeldmateriaal (1) Januskop van dutch.faithfreedom.org; (2) Schoft van de omslag van de bundel Algemene Begrippen Staatsrecht (red. Th. Holterman, C. Riezebos e.a.; Tjeenk Willink, Zwolle, 1991]

No comments yet

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: