Skip to content

Daniel Guérin (1904-1988) : Ni Dieu ni Maître

23/01/2012

Het ‘Ni Dieu Ni Maître’ is ondermeer door Auguste Blanqui (1805-1881) gebruikt als titel van een door hem opgezet tijdschrift. Later is het een van lijfspreuken van de anarchistische beweging geworden en heeft de Franse libertaire auteur Daniel Guérin de spreuk gebruikt als titel voor de bundel met teksten van klassieke anarchisten en hun opvolgers. Deze bundel is eind vorig jaar opnieuw verschenen.

Guérin is het grootste deel van zijn leven tot aan zijn dood een politiek activist geweest. In zijn geschriften heeft hij situaties (revoluties) en politieke systemen (fascisme) geanalyseerd en gekritiseerd. Zijn jongere jaren brengt hij door als Trotskist; later schuift hij op richting het anarchisme zonder zich als anarchist uit te roepen. Hij bestudeert het anarchisme en zijn aartsvaders en hij publiceert erover.

Om het Franstalige publiek van dienst te zijn, stelt hij de bundel met teksten samen onder de titel Ni Dieu ni Maître.

Men vindt er schotschriften en tijdsdocumenten in alsmede sprekende onderdelen uit omvangrijke teksten van klassieke anarchisten (Proudhon, Bakoenin, Kropotkin, Malatesta). De bundel opent met Max Stirner (als een van de voorlopers van het anarchisme uit midden negentiende eeuw) en eindigt met aandacht voor de Spaanse sociale revolutie (1937). Voor zover door Guérin nodig of nuttig geacht, gaat aan tekstelementen een korte of langere introductie vooraf.

De bundel verschijnt voor het eerst in 1969 en in herdruk in 1999 (in diverse delen). Nu is die opnieuw uitgekomen en alles is in één band samengebracht (2011). Het had de uitgever gesierd om aan deze uitgave een korte biografie en bibliografie toe te voegen. Want wie van de jonge lezers zal Guérin weten te plaatsen?

Dit ontbreken doet evenwel geen afbreuk aan de teksten in de bundel. Die leveren stof tot nadenken over de normativiteit van het actiepotentieel van het anarchisme (waarom zou je welk type actie moeten voeren ter bereiking van welk doel?). Ze zijn in het kader van dat perspectief geselecteerd. Niet aan de orde is het terugkijken, hoewel het om teksten uit het verleden gaat, maar om het vooruitkijken: wat kunnen we aan die teksten ontlenen voor de constructie van een libertair maatschappelijk ontwerp, van een andere maatschappij, van een maatschappij die niet op dominantie is gebaseerd.

Wie is Daniel Guérin?

Guérin is afkomstig uit een burgerlijk liberaal gezin. Hij studeert politieke wetenschappen en verblijft regelmatig in het buitenland (zoals in Syrië 1927-1929). Tijdens een reis door Indochina (in 1930) ontdekt hij wat kolonialisme in werkelijkheid betekent. Onderwijl bestudeert hij een groot aantal politieke teksten van Proudhon tot Marx en Sorel.

Zijn omgang met jonge arbeiders zet hem op een politiek spoor. Dat leidt tot een breuk met het burgerlijk milieu waaruit hij komt. Hij wordt tekstcorrector. Tevens wordt hij actief in revolutionair-syndicalistische kringen en houdt hij zich op in de groep rond ‘Révolution Prolétarienne’ met Pierre Monatte als centrale figuur.

Vanaf 1933 verdiept Guérin zich in het fascisme. Op de fiets trekt hij door Hitler-Duitsland. Hij analyseert de oorsprong van het fascisme en publiceert daarover (De Bruine pest en Fascisme en het grootkapitaal, 1936). Onderwijl ontpopt hij zich als anti-stalinist. In Frankrijk is hij actief in de beweging om fabrieken te bezetten. Vanzelfsprekend verklaart hij zich solidair met het revolutionaire Spanje in 1937.

Na de tweede wereldoorlog vestigt Guérin zich in de Verenigde Staten waar hij actief is aan de zijde van de arbeidersbeweging en de zwarte Amerikanen. In het kader van de jacht op ‘communisten’ (maccarthisme) wordt hij in 1949 uitgezet en trekt weer naar Frankrijk. Daar gaat hij zich toeleggen op de bestudering van de werken van Bakoenin. Hij ontdekt de teksten van Rosa Luxemburg in haar strijd tegen het leninistische ultracentralisme en het substitutionisme (vervanging van de arbeidersklasse door de partij en de partij weer door de partijleiding, etc.). Tevens onderkent hij het belang van de revolutionaire spontaniteit uit de libertaire hoek.

Deze ontwikkeling leidt hem tot het schrijven van zijn boek Het anarchisme (1965). Enkele jaren later verschijnen zijn Pour un marxisme libertaire (1969) en de bundeling teksten Ni Dieu ni Maître. Anthologie de l’anarchisme (1969).

Hij is evenwel nooit een anarchistische militant in de enge zin geweest, maar de anarchistische beweging is hem wel veel verschuldigd vanwege zijn teksten waarin hij hun ideeën verspreid. En waar hij kan steunen, verschijnt hij, zoals in ‘mei 68’. Daar zie je hem als vier en zestigjarige op de Sorbonne (Parijs) aan de zijde van de libertairen van het tijdschrift Noir et Rouge en van de ‘Mouvement du 22 Mars’ (studentenbeweging, maart 1968, universiteit te Nanterre).

Het doel van Guérin is het geheel van de revolutionaire bewegingen te hervormen. Hij wil de traditionele communistische beweging bevrijden van zijn autoritaire, jacobinistische, marxistisch-leninistische elementen, zonder dat die vervalt in een sociaaldemocratische ideologie, of  zelfs, zoals later, tot burgerlijk liberalisme wat met veel ex-militanten uit de jaren zeventig is gebeurd.

Vele jaren steunt Guérin de Algerijnse militanten, is hij lid van  het Comité France-Maghreb en medeoprichter van de ‘Libertaire communistische beweging’ (1969). Hij speelt een rol in het Franse Vietnam comité, in het Antimilitarisme comité…

Eigenlijk kan je je afvragen waar Guérin zich niet mee heeft beziggehouden. Het is teveel om op te noemen. Men vindt het beschreven in een ‘in memoriam’ op de site : http://libertaire.pagesperso-orange.fr/portraits/guerin.htm , waaraan ik het bovenstaande dan ook ontleen.

Daniel Guérin heeft gemeend een mix van anarchisme en marxisme te kunnen maken. Hij voert daarvoor pleidooi in zijn Pour un marxisme libertaire (1969). Wat deze ‘mengvorm’ aangaat is er al snel door Arthur Lehning op gewezen dat een autoritaire (marxisme) optiek onverenigbaar is met een anti-autoritaire (anarchisme). Lehning moest er dus niets van hebben. Anderen hebben aangegeven dat de libertaire marxist geen wetenschapper is maar een militant (http://libcom.org/library/libertarian-marxism ).

Het meeste van zijn werk is in het Frans verschenen, maar er zijn enkele van zijn teksten in het Nederlands vertaald. Zie hieronder.

Meer lezen?

In het verleden (1977-1978) heb ik een korte briefwisseling gevoerd met Daniel Guérin. De aanleiding was mijn uitnodiging, waarin ik hem vroeg om als gastspreker deel te nemen aan een internationale seminar over ‘Anarchisme en Recht’, aan de Erasmus Universiteit Rotterdam (begin 1979). De uitnodiging wees hij af. Onze korte discussie erover is te vinden aan het eind van de brochure Daniel Guérin, Proudhon en het arbeiderszelfbestuur / Thom Holterman, Recht in anarchisme, Anarchistiese Uitgaven, Amsterdam, 1979 (de bijdrage van Guérin is een door Bas Moreel vertaald artikel uit Pour un marxisme libertaire; mijn bijdrage is een analyse van het juridische gehalte van Guérins tekst).

In het Nederlands is een en ander van Guérin vertaald. Peter Storm schrijft daarover op zijn blog; zie: http://peterstormschrijft.wordpress.com/tag/daniel-guerin/ .

Wat de onverenigbaarheid van anarchisme en marxisme aangaat, betreft dat een oude vete. Zie daarover Roger Jacobs: http://www.athene.antenna.nl/ARCHIEF/NR07-Marx/Jacobs-LIBERTAIRELUIS.html ).

Wie uitgebreider over Guérin geïnformeerd wil zijn, raadplege de site (Frans en Engelstalig): http://danielguerin.info/tiki-index.php . Meer literatuur in het algemeen over het anarchisme vindt men op:

http://www.anarchie.be/zwartenrood/fondslijst/indexboekwijzer.htm .

GUÉRIN, Daniel, Ni Dieu Ni Maître. Anthologie de l’anarchisme, uitgegeven door La Découverte, Paris, 2011, 768 blz., prijs 18 euro.

Thom Holterman

No comments yet

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: