Skip to content

Idee en Actie in het Anarchisme vanaf Proudhon

15/03/2012

‘Als een idee niet in een actie wordt omgezet, zodat daardoor ook geen ervaring kan worden opgebouwd, dan dient het idee alleen maar om te overheersen’, aldus is aan Proudhon te ontlenen. Anders gezegd, het idee vormt in zo’n geval de mogelijkheid tot legitimatie voor onderdrukking.

Dit is het filosofische paradigma van Proudhon (1809-1865), waarvan het anarchisme zich gaat bedienen, legt Nikos Maroupas uit. Hij doet dat in zijn bijdrage getiteld ‘L’action anarchiste, une notion pragmatiste’, opgenomen in de bundel Philosophie de l’anarchie. Théories libertaires, pratiques quotidiennes et ontologie, uitgekomen onder redactie van J.-Chr. Angaut, D. Colson en M.Pucciarelli (Lyon, 2012; p. 227-238).

Hieronder vat ik de zienswijze van Maroupas op kernpunten omtrent ‘idee en actie in het anarchisme’ samen. Omdat de verhandeling sterk abstract getint is, zal ik het bedoelde paradigma aan de hand van een historisch voorbeeld verduidelijken.

Vanaf midden negentiende eeuw verstaan vele socialisten onder anarchie dat het doel van de proletarische beweging is: de opheffing van de sociale klassen. Als dat bereikt is dan zal de macht van staat, die eerst diende ter onderdrukking van de meerderheid van de bevolking om de rijkdom te produceren voor een minderheid van de bevolking, worden omgevormd tot een beheer van administratieve zaken. Dit is het idee. Marx en Bakoenin verschilden daarin niet van mening. Maar hoe het idee te verwezenlijken? Voor anarchisten is het duidelijk.

Prefiguratief handelen

Het idee wordt niet als een vrij-zwevend verschijnsel gezien. Het moet, om het in een modern jargon te formuleren, ‘prefiguratief’ worden uitgewerkt, dat wil zeggen: in het handelen, in de actie, moet het idee reflecteren, weerkaatsen. Als het idee de bevrijding van het proletariaat propageert en aanbeveelt om de staatsmacht te ontbinden tot eenvoudig beheer, dan moet in de actie die beoogde vrijheid reeds zijn ingebouwd. De structurering van de actie verloopt in zo’n geval bijvoorbeeld door middel van mutualisme en federalisme, van onder naar boven (bottom-up). In de anarchistische theorievorming heet dit het instellen van ‘positieve anarchie’, dat ontleend is aan Proudhon.

In het marxisme blijft het idee van de bevrijding van de arbeidsklasse en de verdwijning van de staat boven de samenleving hangen. Eerst moet de politieke macht worden veroverd door de voorhoede van de werkende klasse, zo luidt het ‘programma’. Met behulp van die politieke macht wordt vervolgens dirigerend opgetreden. Daaruit vloeit dan de beoogde bevrijding mechanisch voort, want deze verschijnt als ‘synthese’.

Deze zienswijze is inherent autoritair vanwege het feit dat een ‘voorhoede’ van het proletariaat de leiding op zich neemt om in het dialectische proces (these / antithese / synthese) de weg te wijzen. De onderdrukking manifesteert zich dan ook in het eerste uur van de ‘revolutie’ en rechtvaardigt daarna showprocessen tegen tegenstanders, liquidaties, inquisitie, goulags (Russische werkkampen)…

Op het moment dat er een verbinding wordt gelegd met het idee van de bevrijding door daar in een actie naar te handelen, gaan arbeiders bijvoorbeeld vormen van zelfbestuur opzetten (arbeidersraden in de fabrieken). Vanuit anarchistisch perspectief is hier een vorm van prefiguratief handelen op te merken, wat zal worden aangemoedigd. In de bolsjewistische praktijk wordt daarin een bedreiging van de machtsbasis van de partij gezien en moet dat handelen onmiddellijk in de kiem worden gesmoord (en als ‘kleinburgerlijk’ worden afgedaan).

Spanningsvelden

Wat is de drijfveer van Proudhon geweest om het hierboven vermelde paradigma te hanteren? Proudhon staat vijandig tegenover elke oplossing van een maatschappelijke problematiek, waarvan men beweert dat die oplossing totaal, absoluut is. Die opvatting vloeit voort uit het feit dat hij vanuit zijn eigen filosofische inzichten resoluut het idee van ‘het absolute’ afwijst. Om die reden schrijft hij dan ook aan Marx: ‘Laten we samen, indien je bereid bent, de wetten van de gemeenschap onderzoeken. Maar, mijn hemel! Laten wij vermijden om leiders te worden van een nieuwe onverdraagzaamheid, nadat alle voorgegeven dogma’s zijn vernietigd…’ (Brief van Proudhon van 17 mei 1846 als antwoord op een brief van Marx van 5 mei 1846).

In de filosofie van Proudhon speelt steeds het bestaan van spanningsvelden tussen extremen een rol (sprake is van een seriële dialectiek). Zo zal in een maatschappij bijvoorbeeld autoriteit nooit tot nul zijn te reduceren noch bestaat er de mogelijkheid van het ontwikkelen van absolute vrijheid. Autoriteit en vrijheid moeten worden opgevat als twee polen waartussen zich een spanningveld creëert.

De verandering van paradigma veronderstelt onvermijdelijk een nieuwe vorm van politieke organisatie en het ontwikkelen van nieuwe kaders van actie. De federatieve wijze van organiseren, de praktijk van anarchistische associaties, ze weerspiegelen de vrijheid van elke groep zoals Proudhon die heeft doordacht.

Bij Maroupas is te lezen hoe vervolgens Bakoenin (1814-1876)  dit proudhonisme heeft uitgewerkt in een veelheid van actievelden en organisatievormen. In 1873 merkt hij daarom op dat hij ervan overtuigd is, dat de tijd van de grote theoretische verhalen voorbij is. Echter, valt op te merken dat men een eeuw later het postmodernisme presenteert als een nieuwe richting in de filosofie, vanwege de verkondiging van het einde van de ‘grote verhalen’… Ik begrijp nu beter waarom die postmodernistische hype langs mij heen heeft kunnen glijden.

Directe actie

De tijd is niet meer aan de ideeën, hij is aan de feiten en aan het handelen (Bakoenin in 1873). Maroupas maakt duidelijk waarom het actie-denken eind negentiende eeuw zich mede vertaalt in de ‘propaganda van de daad’. Dat wordt vaak met het attentaat-anarchisme in verband gebracht (attentaat, aanslag). Anton Constandse schreef er een boek over onder de titel Anarchisme van de daad, Van 1848 tot heden (Den Haag, 1969). De propaganda van de daad is ook uitgewerkt in wat directe actie heet.

Directe actie valt samen met zowel de wil tot autonomie van de arbeiders als met het voeden van de praktische geest, die nodig is voor het handelend optreden ten behoeve van het werken aan andere maatschappelijke verhoudingen. Dat komt ondermeer tot uitdrukking in de anarcho-syndicalistische beweging. De directe actie, en Maroupas laat nu Émile Pouget (1860-1931) aan het woord, geeft vorm aan de kracht en de wil van de arbeiders. De ‘directe actie’ drukt zich ondermeer  uit in de vorming van associaties, in staking en sabotage…

Niet elke actie is aanvaardbaar. De anarchistische filosofie van de actie hecht aan de theorie van de onderlinge samenhang tussen doel en middel. Dit werd al duidelijk bij de verwijzing naar het prefiguratief handelen. Het vertaalt zich in de afwijzing dat het doel de middelen heiligt. Als het doel is een vreedzame, libertaire ordening tot stand te brengen, dan kan geweld dus nooit tot een van de middelen behoren. Maar hoe zit het dan met de geweldkwestie, want er zijn in het verleden wel degelijk door anarchisten bijvoorbeeld aanslagen gepleegd.

Geweldskwestie

Dit is ook de problematiek die Maroupas tot slot behandelt. Valt het gebruik van geweld te rijmen met het anarchisme? Proudhon is die vraag niet uit de weg gegaan. Deze hoopt, zo citeert Maroupas hem, vooral op een vredelievende overgang naar een socialistische maatschappij.

Desalniettemin is Proudhon zich ervan bewust dat de regering de status quo met geweld in stand zal (trachten te) houden. In het kader van het prefiguratief handelen zullen militanten voorbereidend werk verrichten met betrekking tot het ontwikkelen van andere maatschappelijke verhoudingen. Daarvoor is informatie-uitwisseling nodig en zullen allerlei vormen van communicatie worden gebruikt. Dit zijn allemaal zaken die een regering zal (kunnen / gaan) verbieden. Ja, bereid je dan maar voor op ‘oorlog’…

Het is na het mislukken van de revoluties in Frankrijk in 1848-1849 dat de oproerige praktijk opkomt met nieuwe generaties van militanten. Ook Kropotkin zal zich een periode (jaren 1880) met behulp van de terminologie ‘propaganda van de daad’ gaan uiten. Allerlei vormen van geweld zullen worden gebruikt: aanslagen op een koning (Italië, 1900, Umberto I) en in bourgeois restaurants (Parijs, 1894) naast overvallen (Parijs, 1911, de autobandieten). Zij vinden plaats in de jaren rond de eeuwwisseling van de negentiende naar de twintigste eeuw.

Vaak betreft het wraakacties of wanhoopsdaden: men weet dat men niet wint van de staat met zijn geweldapparaat. Toch wil men nog een laatste slag toebrengen. Ook is het niet altijd zeker of de pleger van een aanslag anarchist is (ja, de pers noemt hem zo, maar weet die veel). In Rusland waren het vooral ‘nihilisten’ en sommige geweldsplegers haalden er pas achteraf het anarchisme bij om hun daad een ideologische plaats te geven. Duidelijk is wel, dat het veelal om individuele daden van enkelingen ging, zonder dat daarbij kan worden teruggevallen op het anarchisme als politieke theorie.

Hoewel de gewelddadige actie door anarchisten in de genoemde periode een feit is, theoretisch is geweld nooit een constitutief onderdeel van het anarchisme geweest. Een militant als de Italiaan Errico Malatesta (1853-1932), die een sociaal veranderingsmodel van het opstandige type aanhangt, vergeet tegelijkertijd niet dat de middelen het doel moeten weerspiegelen. Hij schrijft daarom dan ook in 1924: ‘Als we om te overwinnen galgen op openbare pleinen moeten oprichten, dan zal ik de voorkeur eraan geven om te verliezen’.

Kortom, het anarchistische geweld is niet een uiting die methodologisch van te voren is gegeven. Het gaat veeleer om een afwerende reactie tegen het statelijke geweld.

Thom Holterman

[1] Het gaat hier om een vrije vertaling en bewerking uit het Frans van de kernpunten uit het betoog van Nikos Maroupas; vindplaats, zie in de kop van dit item.]

[2] Beeldmateriaal ontleend aan De zwarte vlag, besmeurd met bloed…, met een inleiding van Rudolf de Jong, ‘Stripgeschiedenis van het anarchisme’, in: Real Freepress n. 4, oktober 1971.]

No comments yet

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: